Ůri­judagurinn 28. jan˙ar 2020

Eru r÷k fyrir a­ fŠra stjˇrn Se­labanka ═slands til Frankfurt?


Sveinn Eldon
26. j˙lÝ 2010 klukkan 20:52

═ umrŠ­unni um orsakir bankahrunsins 2008 er ■vÝ oft haldi­ fram a­ Se­labanki ═slands hafi ekki gegnt hlutverki sÝnu sem skyldi og hafi ekki veri­ vandanum vaxinn. Vi­skiptabankarnir hafi veri­ ˇ■ekkir og ■a­ hafi veri­ skylda Se­labankans sem „foreldris“ a­ tukta ■ß og tyfta. Einnig er ■vÝ haldi­ fram a­ hef­i ═sland veri­ Ý ESB og haft evru sem gjaldmi­il hef­i Se­labankinn geta­ gegnt „foreldrahlutverki“ sÝnu betur, enda hef­i bankinn ■ß ■urft a­ svara fyrir ger­ir sÝnar til Se­labanka Evrˇpu. LÝti­ er hŠft Ý ■essum sta­hŠfingum.

Hlutverk Se­labanka ═slands er skilgreint Ý l÷gum um hann nr. 36/2001. SamkvŠmt ■eim er hlutverk bankans a­ stu­la a­ st÷­ugu ver­lagi; a­ framgangi stefnu rÝkistjˇrnarinnar Ý efnahagsmßlum og virku og ÷ruggu fjßrmßlakerfi. ═ hinu sÝ­ast talda felst m.a. var­veisla gjaldeyrisvarasjˇ­s landsins.

Umsvif Ýslenskra banka hausti­ 2008 voru a­ mestu Ý ÷­rum gjaldmi­lum en Ýslenskri krˇnu og sennilega mest Ý evrum. Bankarnir ur­u ekki gjald■rota vegna skorts ß Ýslenskum krˇnum (enda hef­i Se­labankinn geta­ veitt b÷nkunum lßn Ý krˇnum) heldur vegna skorts bankanna ß erlendum gjaldeyri. Bankarnir h÷f­u ekki nŠgilegt lßnstraust ß al■jˇ­legum gjaldeyrism÷rku­um til a­ fß ■ar lßn. Bankarnir ■urftu lßn, svo a­ ■eim vŠri unnt a­ grei­a lßn sem fÚllu Ý gjalddaga e­a voru k÷llu­ inn af lßnadrottnum. Lßnin voru k÷llu­ inn vegna ˇst÷­ugleika ß fjßrmßlam÷rku­um. Ůegar ljˇst var­ sÝ­sumars 2008 a­ margir af stŠrstu og elstu b÷nkum heims stŠ­u mj÷g h÷llum fŠti og a­ ˇvÝst vŠri, hvort se­labankar hef­u bolmagn til a­ sty­ja ■ß sem skyldi, breiddist ˙t vantr˙ me­al bankamanna um st÷­ugleika allra banka. ËvÝst var me­ ÷llu hva­a bankar voru st÷­ugir og hverjir ˇst÷­ugir. Vantr˙in leiddi til ■ess a­ b÷nkum var­ mj÷g erfitt a­ fß lßn frß ÷­rum b÷nkum en se­lab÷nkum heimalanda sinna.

N˙ mß vissulega halda ■vÝ fram, a­ hef­i ═sland veri­ Ý ESB og haft evru sem gjaldmi­il, hef­i Se­labanka ═slands veri­ Ý lˇfa lagi­ a­ lßna b÷nkunum Ý evrum og ■eir hef­u geta­ greitt lßn sÝn og ekki or­i­ gjald■rota. Ůetta er hins vegar mikil einf÷ldum. Sta­reyndin er s˙ a­ hef­i ═sland veri­ Ý ESB hausti­ 2008 og evran veri­ Ýslenskur gjaldmi­ill, hef­i Se­labanki ═slands einungis veri­ ˙tib˙ Se­labanka Evrˇpu Ý Frankfurt. Se­labanka ═slands hef­i ekki veri­ unnt a­ lßna Ýslenskum b÷nkum nau­synlegar fjßrhŠ­ir nema me­ sam■ykki frß h÷fu­st÷­vunum Ý Frankfurt. Hef­i bankinn Ý Frankfurt gefi­ sam■ykki sitt og hef­u fengist nŠgilega hß lßn Ý tÝma til a­ bjarga b÷nkunum? ŮvÝ er ˙tiloka­ a­ svara. Ringulrei­ sem rÝkti ß al■jˇ­afjßrmßlam÷rku­um og vantr˙ ß Ýslenskum b÷nkum me­al bankamanna, ekki sÝst se­labankamanna, um allan heim dregur mj÷g ˙r lÝkum ß ■vÝ, a­ erlend a­sto­ hef­i fengist nŠgilega fljˇtt til a­ unnt hef­i veri­ a­ bjarga b÷nkunum frß hruni.

SmŠ­ krˇnunnar sem gjaldmi­ils skiptir litlu mßli. Vi­skiptabankarnir fŠr­ust of miki­ Ý fang, ß of stuttum tÝma. Bankarnir gßfu sÚr einfaldlega ekki tÝma til a­ vaxa ß e­lilegan hßtt. Eins og unglingur sem vex of hratt, voru ■eir kraftlausir ■egar ß reyndi. Ůessi sta­reynd var vel ■ekkt me­al erlendra bankamanna, enda fyrirbŠri­ ekki ˇ■ekkt Ý bankaheiminum.

Minna mß ß hrun finnskra banka 1991 sem mß rekja til svipa­ra ßstŠ­na. Finnland naut mikils lßnstrausts ß al■jˇ­legum fjßrmßlam÷rku­um og finnsk skuldabrÚf voru eftirsˇtt. Bankastjˇrnir finnsku bankanna fengu laust eftir1980 ■ß flugu Ý h÷fu­i­ a­ ßstŠ­an fyrir ■essu mikla lßnstrausti vŠri ekki einungis i­jusemi og sparsemi finnsks almennings heldur einnig s˙ a­ Finnar kynnu betur a­ reka banka en a­rir. LÝkt og Ýslenskir bankar opnu­u stjˇrnendur finnskra banka ˙tib˙ og dˇtturfyrirtŠki ˙t um allan heim. Spilaborgin hrundi ß nokkrum minnisstŠ­um vikum 1991. Bankarnir misstu lßnstraust ß erlendum fjßrmßlam÷rku­um. Sk÷mmu fyrir hruni­ voru ˙tlßn bankana oft mj÷g ßhŠttus÷m enda hŠgt a­ fß hŠrri vexti fyrir slÝk lßn.

Erlendir bankamenn h÷f­u almennt vantr˙ ß Ýslenskum b÷nkum. ═slenskir bankamenn voru ekki s÷mu hetjur erlendis og ß ═slandi. Af hverju ■essi vantr˙ stafa­i er ekki ljˇst, en margt Ý starfsemi Ýslensku bankanna og hinn ÷ri v÷xtur ■eirra hefur sjßlfsagt leitt huga margra reyndra bankamanna a­ svipu­um starfshßttum og hins hra­a vaxtar finnskra banka ß nÝunda ßratug sÝ­ustu aldar. Ůß var ekkert leyndarmßl a­ Ýslenskir bankar greiddu oft mj÷g hßtt ver­ fyrir banka sem ■eir keyptu erlendis. S÷mu s÷gu er a­ segja um Ýslensk fyrirtŠki. FyrirtŠkjakaup Ýslenskra fyrirtŠkja bŠ­i heima og erlendis voru a­ mestu fjßrm÷gnu­ me­ lßnum frß Ýslenskum b÷nkum e­a frß erlendum b÷nkum Ý ■eirra eigu. Vantr˙ erlendra bankamanna ß Ýslenskum b÷nkum var vel ■ekkt og ■vÝ ekki erfitt a­ geta sÚr til um hvernig fjßrmßlamarka­ir, erlendir fj÷lmi­lar og erlendir sparifjßreigendur mundu breg­ast vi­ ■egar har­na­i ß dalnum og erfitt yr­i um lßnsfÚ. Ljˇst er a­ Ýslenskir bankamenn voru anna­hvort of reynslulitlir til a­ gera sÚr fulla grein fyrir hŠttuni, e­a ■eir h÷f­u einfaldlega ßkve­i­ a­ lei­a ßhŠttuna a­ mestu hjß sÚr. Ůegar ■ar var komi­ s÷gu, h÷f­u bankarnir Ý reynd teki­ slÝka ßhŠttu Ý vi­skiptum sÝnum a­ fßtt var til rß­a ef illa fŠri, allur vi­b˙na­ur Ý ■vÝ skyni var ■vÝ a­ mestu gangslaus. LÝti­ anna­ var til rß­a en a­ vona hi­ besta ßn ■ess a­ geta b˙i­ sig undir hi­ versta.

SjßlfstŠ­i Se­labanka ═slands ger­i bankanum unnt a­ breg­ast fljˇtt vi­ vandanum. Se­labankanum tˇkst vissulega ekki a­ bjarga b÷nkunum, ■ˇtt ■a­ hafi veri­ reynt til hins řtrasta. Bankanum tˇkst ■ˇ a­ bjarga gjaldeyrisfor­anum og for­a ■vÝ a­ landi­ yr­i gjald■rota.

Minna mß ß hvernig fˇr fyrir Nřfundnalandi sem var­ gjald■rota og var­ a­ leita ß nß­ir Kanadamanna. S˙ mßlaleitan leiddi til ■ess a­ landi­ var­ fylki Ý Kanada 1949. Ůa­ tˇk ESB nokkrar vikur a­ sameinast um lausn ß fjßrhagsvanda Grikklands. ┴ me­an rÝkisstjˇrnir ESB-landanna og rß­amenn Ý Brussel ■rßttu­u um lausn vandans og hverjir Šttu a­ borga meira (Ůjˇ­verjar) og hverjir minna (Spßnverjar) og hverjir ekki neitt (Bretar), sneri Se­labanki Evrˇpu Ý Frankfurt sÚr til Al■jˇ­agjaldeyrissjˇ­sins (AGS) Ý Washington. AGS og evrˇpski se­labankinn veittu Grikkjum sameiginlega rÝfleg lßn. Megni­ af ■eim lßnum var fjßrmagna­ af AGS. Ůa­ var ■ˇ fyrst og fremst hlutverk se­labankans Ý Frankfurt en ekki AGS a­ leysa vandann. Varla hef­i Se­labanki Evrˇpu haft meira svigr˙m e­a brug­ist fljˇtar vi­ til a­ bjarga Ýslensku b÷nkunum hausti­ 2008. Ůegar bankahrun ber a­ h÷ndum ver­ur hver klukkustund a­ ßratug og skjˇt vi­br÷g­ geta skipt sk÷pum.

Var ■a­ hlutverk Se­labanka ═slands a­ hafa vit fyrir b÷nkum? Reyna sitt řtrasta til a­ halda aftur af ■eim? Hindra ■ß frß a­ vaxa eins fljˇtt og ■eir ger­u? E­a var ■a­ hlutverk bankans a­ sty­ja og styrkja Ýslenska bankakerfi­ eins og kostur og ßstŠ­a var til ß hverjum tÝma? ┴ttu se­labankastjˇrar a­ tilkynna bankastjˇrum bankanna a­ se­labankinn ßliti bankana taka of mikla ßhŠttu Ý vi­skiptum sÝnum?

ŮvÝ er fyrst til a­ svara a­ se­labankinn hefur ekki lagalegan rÚtt ß a­ blanda sÚr Ý l÷glega starfsemi vi­skiptabankanna. Bankanum ber a­ gera sitt til a­ bankakerfi­ sÚ ß ÷ruggum grunni. Bankanum ber hins vegar a­ for­ast a­ skapa vantr˙ ß einstaka banka e­a ß bankakerfinu Ý heild. Spyrja mß: Hva­ vissi bankastjˇrn se­labankans, sem bankastjˇrnir vi­skiptabankanna vissu ekki sjßlfar? Hvernig ßtti bankastjˇrn se­labankans a­ grÝpa inn Ý stjˇrnun vi­skiptabankanna ßn ■ess a­ auka enn frekar vantr˙ al■jˇ­afjßrmßlamarka­arins ß Ýslenskum b÷nkum? Varla vissu bankastjˇrnir vi­skiptabankanna ekki um ßhŠttuna vegna vi­skipta bankanna? Vissu ■Šr ekki um ßhyggjur bankastjˇrnar se­labankans vegna st÷­u bankanna?

ReykjavÝk er ekki stˇrborg. Allir ■ekkja alla. Ekki er unnt a­ fara ˙t Ý b˙­, Ý sund e­a ß bݡ ßn ■ess a­ rekast ß vini e­a kunningja. Bankastjˇrn se­labankans hitti auk ■ess fulltr˙a bankastjˇrna vi­skiptabankanna ß reglulegum fundum. Ůar var rŠtt um st÷­u bankanna.

Sannleikurinn var sß a­ se­labankinn var Ý patt st÷­u. Bankinn gat vissulega auki­ bindiskyldu bankanna (sß hundra­shluti innlßna sem bankarnir ver­a a­ halda Ý rei­ufÚ), en s˙ a­ger­ ein og sÚr hef­i breytt litlu. Meginumsvif bankanna voru erlendis og a­ger­in ■vÝ gagnslaus. H˙n hef­i hins vegar haft ßhrif ß sparisjˇ­ina, en ˇ■arfi var a­ setja ■eim skor­ur. Sparisjˇ­irnir h÷f­u lÝtil e­a engin umsvif erlendis.

Bankastjˇrn se­labankans skorti varla nau­synlegar upplřsingar frß vi­skiptab÷nkunum til a­ hafa skřra mynd af st÷­u bankanna. Se­labankinn gat einfaldlega ekki breytt veruleikanum. Se­labankinn lag­i til a­ bankarnir skrß­u starfsst÷­var sÝnar erlendis frekar sem erlend dˇtturfyrirtŠki en sem ˙tib˙ Ýslenskra banka. Ůar sem stŠrsti hluti erlendra vi­skipta bankanna voru stundu­ Ý ■essum ˙tib˙um, hef­i stofnun ˙tib˙anna lÚtt verulega ß kv÷­um og skyldum se­labankans, ef bankarnir lentu Ý lausafjßr■urr­. Bankarnir fˇru a­ nokkru a­ rß­um se­labankans, en ekki a­ fullu. Se­labankinn gat a­eins hvatt en ekki neytt ■ß til a­ger­a.

Me­ ■vÝ a­ skella skuldinni vegna bankahrunsins ß se­labankann er a­ hengja bakara fyrir smi­. Skuldin liggur hjß ■eim sem vÝsvitandi l÷g­u allt undir og t÷pu­u, hjß vi­skiptab÷nkunum. Ëtr˙legt er, a­ se­labankinn hef­i ■urft a­ gera bankastjˇrum vi­skiptabankanna ljˇst, hve lÝti­ svigr˙m se­labankinn haf­i til a­ bjarga b÷nkunum, ef umrˇt yr­i ß fjßrmßlam÷rku­um og bankarnir ■yrftu ß a­sto­ a­ halda. Ůetta hlřtur a­ hafa veri­ bankastjˇrunum fullljˇst.

Vi­skiptastefna bankanna sřndi a­ innan ■eirra hug­ust menn leysa allan vanda samfara ÷rum vexti ■eirra (■ar ß me­al dřr innlßn og ˇhˇfleg ˙tlßn til Ýslenskra fyrirtŠkja, stŠrstu eigenda bankanna) me­ ■vÝ a­ vaxa enn frekar. Bankinn ßtti ŠtÝ­ a­ vera svo umfangsmikill a­ hann gŠti rß­i­ vi­ a­ endurgrei­a skuldabrÚf og innlßn. Ůessi stefna bei­ skipbrot hausti­ 2008. Fyrstu alvarlegu vßbo­arnir birtust vori­ sama ßr. Varla var hlutverk se­labankans a­ banna b÷nkunum a­ vaxa? Hlutverk hans var hins vegar a­ sjß til ■ess a­ bankarnir tŠkju ekki landi­ me­ sÚr Ý gr÷fina. Enginn hefur bent ß hva­a h÷mlur se­labankinn hef­i geta­ lagt ß vi­skiptabankana.

Ůegar skjˇtra ßkvar­ana er ■÷rf getur smŠ­ veri­ styrkur, ■a­ sanna­i Se­labanki ═slands ß■reifanlega hausti­ 2008. Gjaldeyrisfor­anum var bjarga­. Grei­slukerfi landsins var­ ekki fyrir neinum skakkaf÷llum og grei­slukerfi­ vi­ ˙tl÷nd komst fljˇtlega Ý vi­unandi horf, ■rßtt fyrir harkalegar a­ger­ir breskra stjˇrnvalda. Gengi krˇnunnar fÚll minna en margir sÚrfrŠ­ingar ˇttu­ust. Ver­bˇlgan jˇkst, en h˙n er vi­rß­anleg, ■ˇtt h˙n sÚ vissulega of hß. Nřju bankarnir njˇta trausts innstŠ­ueigenda. Atvinnuleysi hefur aukist verulega, ■a­ er pˇlitÝskt hlutverk rÝkisstjˇrnarinnar og ekki se­labankans a­ sn˙ast gegn ■eim vanda.

┴hrif efnahagsa­ger­a birtast almennt eftir nokkurn tÝma, oft ßr. Fyrst n˙ sjßum vi­ ßhrif řmissa efnahagsa­ger­a, sem gripi­ var til hausti­ 2008. Ůegar til ■eirra er liti­, ver­ur vart anna­ sagt en Se­labanki ═slands hafi sinnt hlutverki sÝnu me­ prř­i hausti­ 2008. Frammista­a hans ■ß dugir ekki sem r÷ksemd fyrir ■vÝ a­ gera hann a­ ˙tib˙i Se­labanka Evrˇpu Ý Frankfurt.

 
Senda ß Facebook  Senda ß Twitter  Vista sem pdf  Prenta

Nafn: Sveinn Eldon FŠddur Ý ReykjavÝk 1950 Heimspekingur og hagfrŠ­ingur a­ mennt. Hefur starfa­ sem hßskˇlakennari bŠ­i ß ═slandi og Ý Finnlandi ■ar sem hann starfar n˙.

 
 
Mest lesi­
Fleiri pistlar

Umsˇknarferli Ý andaslitrum - straumhv÷rf hafa or­i­ Ý afst÷­u til ESB-vi­rŠ­na - rÚttur ■jˇ­ar­innar trygg­ur

Ůßttaskil ur­u Ý samskiptum rÝkis­stjˇrnar ═slands og ESB fimmtudaginn 12. mars ■egar Gunnar Bragi Sveinsson utanrÝkis­rß­herra aftenti formanni rß­herrarß­s ESB og vi­rŠ­u­stjˇra stŠkkunarmßla Ý framkvŠmda­stjˇrn ESB brÚf. Textinn sem gildir gagnvart ESB er ß ensku. Ůar segir: äThe Government of...

Grikkir eru ekki sjßlfstŠ­ ■jˇ­

Grikkir eru ekki sjßlfstŠ­ ■jˇ­. Ůeir hafa a­ vÝsu mßlfrelsi vi­ bor­i­ Ý Brussel, sem Ýslenzkir a­ildarsinnar a­ ESB leggja svo miki­ upp ˙r en ß ■ß er ekki hlusta­ og or­ ■eirra hafa engin ßhrif.

LÝfsreynsla Grikkja lřsandi dŠmi um ÷rl÷g smß■jˇ­ar sem gengur inn Ý fj÷lmennt rÝkjabandalag

Ůa­ hefur veri­ frˇ­legt - ekki sÝzt fyrir ■egna smß■jˇ­a - a­ fylgjast me­ ßt÷kum Grikkja og annarra evrurÝkja, sem Ý raun hafa veri­ ßt÷k ß milli Grikkja og Ůjˇ­verja. ═ ■essum ßt÷kum hafa endurspeglast ■eir dj˙pu brestir, sem komnir eru Ý samstarfi­ innan evrurÝkjanna og ■ar me­ innan Evrˇpu­sambandsins.

Umbrotin Ý Evrˇpu geta haft ˇfyrirsjßanlegar aflei­ingar

Ůa­ er nokku­ ljˇst a­ s˙ uppreisn Mi­jar­arhafsrÝkja gegn ■řzkum yfirrß­um innan Evrˇpu­sambandsins, sem Romano Prodi, fyrrum forsŠtis­rß­herra ═talÝu og forseti framkvŠmda­stjˇrnar ESB um skei­, hvatti til fyrir allm÷rgum mßnu­um er hafin. Kveikjan a­ henni ur­u ˙rslit ■ingkosninganna Ý Grikklandi fyrir viku.

 
 
    Um Evrˇpuvaktina     RSS