Mi­vikudagurinn 30. september 2020

Sv÷rt skřrsla Buiters um evruna - spß­i bankahruni hÚr


Bj÷rn Bjarnason
2. desember 2010 klukkan 15:54
Willem Buiter

┴hugi fjßrfesta ß spŠnskum rÝkisskuldabrÚfum var nŠgur fimmtudaginn 2. desember til a­ rÝki­ nŠ­i ■vÝ markmi­i sÝnu a­ nß Ý r˙ma tvo milljar­i evra a­ lßni. Vaxtakj÷rin voru ekki heldur ˇheyrilega hß, svo a­ m÷nnum lÚtti Ý Madrid og Ý raun ÷llum h÷fu­borgum evru-svŠ­isins. Misheppna­ ˙tbo­ e­a ßv÷xtunarkrafa upp ˙r ÷llu valdi hef­i stofna­ lÝfi evrunnar Ý enn meiri hŠttu en ß­ur. Tvennt er tali­ hafa rß­i­ mestu um ■ennan ßrangur ß Spßni: ßform rÝkisstjˇrnar sˇsÝalista um a­ selja hlut Ý rÝkislottˇinu og Ý risastˇru flug■jˇnustufyrirtŠki og lÝkurnar sem taldar eru ß ■vÝ a­ Se­labanki Evrˇpu dŠli peningum inn ß evru-svŠ­i­ me­ kaupum ß rÝkisskuldabrÚfum.

HagfrŠ­ingar eru a­ sjßlfs÷g­u ekki ß einu mßli um, hva­ gerist nŠst ß evru-svŠ­inu. HÚr ver­ur fjalla­ um ■a­ me­ vÝsan til manns, Willems Buiters, sem er me­al annars gj÷rkunnugur a­stŠ­um hÚr ß landi. Ůß rifja Úg einnig upp, hve menn t÷ldu brřnt strax eftir bankahruni­ fyrir tveimur ßrum, a­ ═sland sŠkti strax um a­ild a­ ESB.

Atbur­irnir ß evru-svŠ­inu n˙na minna mj÷g ß ■a­ sem ger­ist hÚr ß landi fyrir tveimur ßrum. Vegna ■eirra a­ger­a sem gripi­ var til hÚr ■ß erum vi­ Ý skjˇli fyrir hinni miklu spennu Ý Evrˇpu. Ůß telja margir sÚrfrŠ­ingar, a­ vi­ sÚum miklu betur sett utan evru-svŠ­isins en innan vi­ n˙verandi a­stŠ­ur.

Willem Buiter, hagfrŠ­ingur, prˇfessor Ý Bretlandi og BandarÝkjunum, var Ý frÚttum hÚr ß landi vegna bankahrunsins. Hann skrifa­i me­al annars skřrslu fyrir Landsbankann vori­ 2008 me­ Anne Sibert, hagfrŠ­iprˇfessor, sem n˙ ß sŠti Ý peningastefnunefnd Se­labanka ═slands. Skřrslan var sv÷rt og lofa­i ekki gˇ­u um framtÝ­ Ýslenska bankakerfisins en lÝti­ e­a ekkert var gert me­ hana. Bankamenn ˇttu­ust a­ h˙n vekti hrŠ­slu. Ůegar h˙n var kynnt fyrir embŠttism÷nnum var svigr˙mi­ til a­ger­a or­i­ lÝti­ sem ekkert. HÚr mß nßlgast skřrsluna http://www.nber.org/~wbuiter/iceland.pdf Ý endanlegri ger­ h÷funda, ■a­ er eftir bankahruni­.

Hinn 8. oktˇber 2008 um s÷mu mundir og al■ingi sam■ykkti ney­arl÷gin og tˇk a­ sÚr bankana en skildi leifar g÷mlu bankanna eftir Ý h÷ndum skilanefnda og kr÷fuhafa skrifa­i Buiter grein ß vefsÝ­u The Financial Times ■ar sem hann sag­i a­ ═slendingar Šttu a­ lßta bankana rˇa frekar en hla­a skuldum ß komandi kynslˇ­ir. „┴ heildina liti­ er gjald■rot rÝkis verra fyrir Ýb˙a lands en aflei­ingar af gjald■roti banka,“ sag­i Ý greininni. Eftir a­ rÝki­ eigna­ist bankana taldi hann ekkert ˇe­lilegt vi­ ■a­, a­ lßnardrottnar ■eirra fŠru Ý bi­r÷­ og ■a­ rÚ­ist af eignum ■rotab˙anna, hva­ ■eir fengju Ý sinn hlut.

Buiter taldi a­ild a­ ESB og uppt÷ku evru einu lei­ina fyrir smßrÝki ß bor­ vi­ ═sland til a­ geta sta­i­ a­ baki al■jˇ­legum bankarekstri. ═ ■eirri st÷­u mundi enginn Ýslenskur banki ver­a uppiskroppa me­ fjßrmagn. ┌r ■vÝ a­ ■etta skref hef­i ekki veri­ teki­ hef­u Ýslensk stjˇrnv÷ld ekki ßtt a­ leyfa al■jˇ­lega bankastarfsemi Ý landinu. Hann taldi a­ ekkert bankakerfi vŠri lÝfvŠnlegt nema a­ baki ■vÝ stŠ­i se­labanki sem gŠti veri­ lßnveitandi til ■rautavara. Hvort b÷nkunum hef­i mßtt bjarga innan evru-svŠ­isins hef­i ■ˇ rß­ist af ■vÝ, hvort ■eir vŠru almennt sÚ­ fŠrir um a­ standa ß eigin fˇtum e­a ekki.

═ ßrsbyrjun 2009 kom Buiter hinga­ til lands og flutti ■ß me­al annars fyrirlestur Ý Hßskˇla ═slands um gjaldmi­ilsmßl. Ůß var rŠtt vi­ hann Ý fj÷lmi­lum og sag­i hann a­ Ýslenskt bankakerfi hef­i hruni­ fyrr e­a sÝ­ar ˇhß­ ■vÝ hvort al■jˇ­leg fjßrmßlakreppa hef­i skolli­ ß e­a ekki. Bankakerfi­ hef­i veri­ or­i­ ofvaxi­ Ýslensku efnahagskerfi.

SÝ­an hefur skřrst enn betur, a­ innanmein Ýslensku bankanna var meira en svo a­ ■eir hef­u lifa­ af me­ innspřtingu frß Se­labanka Evrˇpu e­a ÷­rum. Hi­ sama er a­ koma Ý ljˇs. ■egar liti­ er til bankanna, sem fengu evru-stu­ning hausti­ 2008. Ůeir eru margir komnir a­ fˇtum fram og ■eirri sko­un vex fylgi me­al hagfrŠ­inga a­ „Ýslenska lei­in“ frß haustinu 2008 sÚ skynsamlegri fyrir skattgrei­endur en evru-lei­in, ■a­ er a­ dŠla skattfÚ almennings inn Ý bankana. Hefur ■etta me­al annars leitt til ■ess a­ halli ß fjßrl÷gum ═rlands nemur 32% og ßtti hann stˇran ■ßtt Ý ■vÝ a­ ESB, Se­labanki Evrˇpu og fjßrmßlarß­herrar evru-rÝkjanna kr÷f­ust ■ess a­ ═rar ˇsku­u eftir fjßrstu­ningi frß ESB og Al■jˇ­agjaldeyrissjˇ­num.

N˙ hefur Willem Buiter sent frß sÚr skřrslu um st÷­u skuldamßla ß evru-svŠ­inu. Hann skrifar ekki lengur sem prˇfessor heldur sem a­alhagfrŠ­ingur bandarÝska risabankans Citigroup. Hann hˇf starf Ý bankanum fyrr ß ■essu ßri.

═ skřrslu sinni kemst Buiter a­ ■eirri meginni­urst÷­u a­ skuldavandinn eigi a­eins eftir a­ versna og heimurinn ver­i lÝklega vitni a­ fyrsta rÝkisgjald■roti frß 1948, ■egar Vestur-Ůřskaland komst Ý ■rot. Skřrsluna mß lesa hÚr: http://www.nber.org/~wbuiter/sdcupdate.pdf

Skřrslan er dagsett 29. nˇvember og ■ar er teki­ mi­ af ney­ara­sto­inni vi­ ═ra, sem kynnt var 28. nˇvember. Hann segir ■ˇ of snemmt a­ leggja endanlegt mat ß st÷­una en fjßrmßlakreppan muni brei­ast um Evrˇpu og brßtt nß til BandarÝkjanna og Japans. Enn hafi menn a­eins kynnst upphafs■Šttinum. Mikil hŠtta sÚ ß grei­slu■roti einhvers rÝkis Ý Vestur-Evrˇpu, einkum Ý hˇpi ja­arrÝkja ß evrusvŠ­inu.

Willem Buiter kemst a­ ■eirri ni­urst÷­u a­ Grikkland og ═rlands sÚu Ý raun gjald■rota en evrˇpskir stjˇrnmßlamenn hafi fresta­ ■vÝ a­ horfast Ý augu vi­ sta­reyndir me­ ■vÝ a­ stofna til fj÷ldaa­sto­ar, sem hafi gert rÝkjunum kleift a­ fß risalßn til a­ fleyta efnahagslÝfinu ßfram um tÝma.

Hann telur eins og fj÷ldi annarra hagfrŠ­inga a­ allt bendi til ■ess, a­ Port˙galir ver­i innan skamms a­ leita ß nß­ir ESB og AGS.

═ skřrslu sinni metur Willem Buiter vanda Spßnar ß ■ann veg a­ hann sÚ miklu meiri en hinga­ til hefur veri­ tali­ ß fjßrmßlam÷rku­um. Hann segir a­ almennt telji menn a­ skipa eigi Spßni efnahagslega Ý flokk me­ ═talÝu, en a­ hans mati stendur Spßnn nŠr ═rlandi e­a Port˙gal Ý ■essu tilliti.

Hann telur a­ spßnska bankakerfi­ b˙i vi­ miklu stŠrri ˙tlßnat÷p til byggingafyrirtŠkja og h˙seigenda en fram komi Ý reikningum bankanna. Hann minnir ß hve miki­ fÚ Ýrska rÝki­ hefur sett Ý bankakerfi­, ßn ■ess a­ fast land sÚ undir fˇtum.

Ůegar marka­urinn ßttar sig ß sta­reyndum telur William Buiter a­ Spßnverjar ■urfi a­sto­ annarra. ESB rß­i hins vegar ekki yfir ■eim styrk sem dugi til a­ hjßlpa ■eim. Honum finnst lÝklegt a­ Se­labanki Evrˇpu taki til vi­ a­ prenta peninga og feta Ý fˇtspor se­labanka BandarÝkjanna, sem tilkynnti Ý nˇvember a­ hann Štla­i a­ kaupa bandarÝsk rÝkisskuldabrÚf fyrir 600 milljar­a dollara. Prentun peninga ver­i eina ˙rrŠ­i­ ß evru-svŠ­inu, ■egar ney­arsjˇ­ur ■ess rŠ­ur ekki vi­ vandann ß Spßni.

Eftir hrun bankanna hÚr ß landi hneykslu­ust margir ß ■vÝ, a­ vi­v÷runaror­ Buiters hef­u ekki leitt til ■ess a­ menn gripu til ■eirra rß­stafana sem dyg­u til a­ hindra hruni­. Hi­ sama munu vafalaust margir segja, ef allt fer ß ■ann veg, sem hann segir var­andi evruna,og rÚtt reynist a­ innan evru-svŠ­isins sÚu menn a­eins a­ řta vanda ß undan sÚr en ekki leysa hann, ■eir treysti a­ prentvÚlar Se­labanka Evrˇpu vinni ■ß ˙t ˙r vandanum.

S˙ ßlyktun Buiters a­ ═sland me­ risav÷xnu bankakerfi gŠti ekki tryggt sÚr ÷ryggi nema innan ESB var­ til ■ess a­ ■eim ˇx ßsmegin Ý mßlflutningi ß opinberum vettvangi sem vildu ═sland inn Ý Evˇpusambandi­. H˙n haf­i vafalaust ßhrif innan Samfylkingarinnar og řtti undir ˇ■ol manna ■ar eftir a­ komast inn Ý Evrˇpusambandi­.

Jˇhanna Sigur­ardˇttir mynda­i rÝkisstjˇrn me­ SteingrÝmi J. Sigf˙ssyni 1. febr˙ar 2009. Nokkrum d÷gum sÝ­ar, 7. febr˙ar, rita­i Jˇn Baldvin Hannibalsson, fyrrverandi utanrÝkisrß­herra og sendiherra, grein Ý Morgunbla­i­. Ůar sag­i me­al annars, a­ tafarlaust Štti a­ sŠkja um a­ild a­ Evrˇpusambandinu og myntsamstarfi ESB um evru, ■a­ vŠri „lykillinn a­ lausnum ß brß­avanda Ýslensku ■jˇ­arinnar n˙ ■egar.“ A­ildarumsˇknin ein hef­i „jßkvŠ­ ßhrif Ý st÷­unni“, eyddi ˇvissu og efldi traust: „═ ljˇsi ney­arßstands mundi ═sland ˇska eftir flřtime­fer­.“ Ůegar bß­ir a­ilar hef­u fengi­ samningsumbo­ vŠri „unnt a­ lj˙ka samningum vi­ EES-rÝki­ ═sland ß hßlfu ßri. Fßeinum mßnu­um sÝ­ar gŠti ═sland veri­ komi­ inn Ý anddyri peningamßlasamstarfsins (exchange rate mechanism ľII). Ůar me­ vŠri krˇnan or­in bundin evrunni ß ums÷mdu gengi.“ Ůß sag­i Jˇn Baldvin. „Dr. Willem Buiter mŠlti me­ ■vÝ Ý rŠ­u sinni Ý hßtÝ­arsal hßskˇlans [19. jan˙ar 2009] a­ ═slendingar leitu­u til vinveittra Nor­urlanda■jˇ­a um myntsamstarf ß umrŠddum millibilstÝma, uns upptaka evru yr­i raunhŠfur kostur.“

Ekkert af ■vÝ sem Jˇn Baldvin sag­i Ý grein sinni Ý febr˙ar 2009 hefur gengi­ eftir anna­ en ■a­ a­ al■ingi sam■ykkti um sex mßnu­um sÝ­ar a­ildarumsˇkn a­ ESB, ßn ■ess a­ neitt af ■vÝ hafi sÝ­an rŠst, sem hann telur a­ gerast myndi var­andi krˇnuna og efnahagslÝfi­. Ůegar Ígmundur Jˇnasson, dˇmsmßlarß­herra, vakti mßls ß ■vÝ ß d÷gunum, a­ flřta bŠri afgrei­slu ß umsˇkn ═slands a­ ESB, ruku utanrÝkisrß­uneyti­ og ESB upp ß nef sÚr og Baldur ١rhallsson, prˇfessor og vara■ingma­ur Samfylkingarinnar, sag­i berum or­um, a­ hugmyndir Ígmundar um vi­rŠ­ur vi­ ESB bygg­ust ß svo mikilli van■ekkingu, a­ ekki vŠri unnt a­ rŠ­a ■Šr.

HÚr skal enginn dˇmur lag­ur ß spß Buiters um ■rˇun mßla ß evru-svŠ­inu og neikvŠ­ ßhrif hennar Ý Japan og BandarÝkin. Spßin er sv÷rt ekki sÝ­ur en spß Buiters um Ýslenska bankakerfi­ ß sÝnum tÝma. Skřrslan um ═sland haf­i mikil ßhrif ß sko­anamyndun eftir hrun, svo a­ ekki sÚ minnst ß ÷nnur skrif Buiters um ═sland ß ■essum tÝma og komu hans hinga­ til lands. Mßlflutningur hans ßtti lÝklega meiri ■ßtt en ß­ur er tali­ Ý ■vÝ a­ Samfylkingin ßkva­ a­ segja skili­ vi­ SjßlfstŠ­isflokkinn og taka upp samstarf vi­ vinstri-grŠna sem bygg­ist me­al annars ß umsˇkn um a­ild a­ ESB.

Allir vita um framhaldi­ bŠ­i hÚr ß landi og innan ESB og ß evru-svŠ­inu. Hvort Buiter er jafnglßmskyggn ß framvindu evru-vandans og ß hrun Ýslensku bankanna kemur Ý ljˇs. Hitt er ljˇst a­ ═slendingar eru sÝst betur settir Ý desember 2010 en ■eir voru Ý febr˙ar 2009, ■rßtt fyrir a­ hafa veri­ Ý meira en eitt ßr umsŠkjendur a­ ESB. ═ ■vÝ sambandi minnir hin nřja skřrsla Buiters ß flumbrugang Ýslenskra stjˇrnvalda Ý tengslum vi­ ESB-umsˇknina og blekkingari­juna sem ■ß var stundu­. Framhaldi­ hefur veri­ Ý sama anda, ■vÝ a­ enn er reynt a­ blekkja almenning me­ ESB-talinu.

Willem Buiter minnist ■vÝ mi­ur ekki ß ═sland Ý nřjustu skřrslu sinni. H˙n sřnir hins vegar hver frßleitt er fyrir ═slendinga e­a nokkra a­ra ■jˇ­ a­ velta fyrir sÚr a­ild a­ evrunni og ■ar me­ ESB um ■essar mundir. H˙n sřnir einnig hve rÚttmŠt ßkv÷r­unin me­ ney­arl÷gunum var, ■egar erlendu lßnadrottnanir voru lßtnir sitja uppi me­ kr÷fur sÝnar gagnvart leifunum af g÷mlu b÷nkunum. Hi­ dapurlega er framkvŠmdin sÝ­an. Sleifarlag slitastjˇrna, leynd yfir rß­st÷funum ß opinberum eignum, dau­ahald Ý gjaldeyrishaftakerfi­ og h÷rmuleg rÝkisstjˇrn, sem hef­i fyrir l÷ngu ßtt segja af sÚr.

 
Senda ß Facebook  Senda ß Twitter  Vista sem pdf  Prenta

Bj÷rn Bjarnason var ■ingma­ur SjßlfstŠ­isflokksins frß ßrinu 1991 til 2009. Hann var menntamßlarß­herra 1995 til 2002 og dˇms- og kirkjumßlarß­herra frß 2003 til 2009. Bj÷rn var bla­ama­ur ß Morgunbla­inu og sÝ­ar a­sto­arritstjˇri 1979 til 1991.

 
 
Mest lesi­
Fleiri pistlar

Umsˇknarferli Ý andaslitrum - straumhv÷rf hafa or­i­ Ý afst÷­u til ESB-vi­rŠ­na - rÚttur ■jˇ­ar­innar trygg­ur

Ůßttaskil ur­u Ý samskiptum rÝkis­stjˇrnar ═slands og ESB fimmtudaginn 12. mars ■egar Gunnar Bragi Sveinsson utanrÝkis­rß­herra aftenti formanni rß­herrarß­s ESB og vi­rŠ­u­stjˇra stŠkkunarmßla Ý framkvŠmda­stjˇrn ESB brÚf. Textinn sem gildir gagnvart ESB er ß ensku. Ůar segir: äThe Government of...

Grikkir eru ekki sjßlfstŠ­ ■jˇ­

Grikkir eru ekki sjßlfstŠ­ ■jˇ­. Ůeir hafa a­ vÝsu mßlfrelsi vi­ bor­i­ Ý Brussel, sem Ýslenzkir a­ildarsinnar a­ ESB leggja svo miki­ upp ˙r en ß ■ß er ekki hlusta­ og or­ ■eirra hafa engin ßhrif.

LÝfsreynsla Grikkja lřsandi dŠmi um ÷rl÷g smß■jˇ­ar sem gengur inn Ý fj÷lmennt rÝkjabandalag

Ůa­ hefur veri­ frˇ­legt - ekki sÝzt fyrir ■egna smß■jˇ­a - a­ fylgjast me­ ßt÷kum Grikkja og annarra evrurÝkja, sem Ý raun hafa veri­ ßt÷k ß milli Grikkja og Ůjˇ­verja. ═ ■essum ßt÷kum hafa endurspeglast ■eir dj˙pu brestir, sem komnir eru Ý samstarfi­ innan evrurÝkjanna og ■ar me­ innan Evrˇpu­sambandsins.

Umbrotin Ý Evrˇpu geta haft ˇfyrirsjßanlegar aflei­ingar

Ůa­ er nokku­ ljˇst a­ s˙ uppreisn Mi­jar­arhafsrÝkja gegn ■řzkum yfirrß­um innan Evrˇpu­sambandsins, sem Romano Prodi, fyrrum forsŠtis­rß­herra ═talÝu og forseti framkvŠmda­stjˇrnar ESB um skei­, hvatti til fyrir allm÷rgum mßnu­um er hafin. Kveikjan a­ henni ur­u ˙rslit ■ingkosninganna Ý Grikklandi fyrir viku.

 
 
    Um Evrˇpuvaktina     RSS