Er hernaðarleg þýðing Íslands að aukast á nýjan leik?

Ísland-ESB og Nýja Norðrið III

Þegar um er að ræða mikil auðævi eins og í Nýja Norðrinu og fjallað er um í grein II í þessum greinaflokki og hins vegar svæði, þar sem lögsögur margra ríkja mætast er augljóst, að upp koma alvarlegar spurningar um öryggismál. Af þeim skýrslum, sem vitnað hefur verið til í tveimur fyrri greinum er ljóst að öryggismál þessa svæðis eru ofarlega í huga þeirra þjóða, sem telja sig eiga hagsmuna að gæta. En jafnframt hljóta að vakna áleitnar spurningar hjá okkur Íslendingum um, hvort Ísland sé að öðlast á ný að einhverju leyti þá hernaðarlegu þýðingu, sem það hafði í heimsstyrjöldinni síðari og á árum kalda stríðsins. Í skýrslu CSIS um hagsmuni Bandaríkjanna á norðurskautssvæðinu er sérstakur kafli um þennan þátt í uppbyggingu og þróun Nýja Norðursins.

Í skýrslunni kemur fram, að norðurslóðir hafi grundvallarþýðingu fyrir Bandaríkin í sambandi við eldflaugavarnir og viðvörunarkerfi bæði í hafi og í lofti og snúi m.a. að siglingafrelsi og eftirliti á þessum slóðum. Þá þurfi að koma i veg fyrir að glæpsamlegt athæfi verði stundað í þessum heimshluta og til staðar þurfi að vera aðstaða til leitar og björgunar.

Í október 2009 birti bandaríski sjóherinn eins konar vegvísi um norðurskautssvæðið og lagði þar fram áætlun um að auka umsvif sjóhersins á þessum slóðum og laga hernaðarlegt bolmagn og viðveru að nýjum aðstæðum. Vegvísirinn gerir m.a. ráð fyrir samstarfi við þá aðila, sem hlut eiga að máli á þessu svæði.

Í vegvísinum er gert ráð fyrir að byggja upp getu til að tryggja siglingar, leita og bjarga, veita aðstoð vegna hamfara, tryggja sýnileika, byggja upp strategískar varnir og eldflaugavarnir.

Bent er á að vissir veikleikar séu til staðar í getu til að uppfylla þessar kröfur. Til staðar þurfi að vera sérstaklega styrkt skip til að brjótast í gegnum þykkan ís. Strandgæzla Bandaríkjanna (US Coast Guard) hafi aðeins yfir að ráða þremur ísbrjótum og aðeins einn þeirra hafi verið hugsaður til starfa eingöngu á norðurslóðum. Hann hafi fyrst og fremst verið hannaður fyrir vísindalegar rannsóknir. Þörf sé á kraftmeiri flota ísbrjóta til að styðja við hugsanlegar hernaðaraðgerðir og tryggja hagsmuni Bandaríkjanna. Bent er á í þessu sambandi að Rússar hafi yfir að ráða sjö nýjum kjarnorkuknúnum ísbrjótum, sem geti komizt í gegnum helmingi þykkari ís en dísilknúin skip.

Í vegvísi bandaríska sjóhersins er hvatt til þess að eldflaugavarnir á norðurslóðum verði efldar og að sjóherinn endurnýi stöðu sína til að takast á við kafbátahernað. Þar kemur einnig fram, að Bandaríkin ætli að staðsetja í Anchorage í Alaska 36 F 22 orustuþotur. Þetta verði mjög kostnaðarsamt.

Sérstök athygli er vakin á að Strandgæzlan sé vanbúin að takast á við leit og björgun á þessu svæði og að það geti tekið flugvélar hennar nokkrar klukkustundir að ná til skipa í vanda og ísbrjóta nokkra daga. Strandgæzlan þurfi því að bæta þær starfsstöðvar sem fyrir eru og byggja upp nýjar á þessu svæði.

Sú áherzla, sem lögð er á aðstöðu til leitar og björgunar vekur óhjákvæmilega upp spurningar um, hvort forsendur hafi skapazt fyrir auknu samstarfi á milli Íslands og Bandaríkjanna á þessu sviði á nýjan leik. Sérstaklega er tekið fram, að Bandaríkin ættu að huga að samstarfi við sjóheri og landhelgisgæzlur annarra ríkja á þessum slóðum.

Minnt er á að flug tveggja rússneskra sprengjuþota í febrúar 2009 hafi kallað fram viðvörun af hálfu varnarmálaráðherra Kanada.

Í skýrslu Nikolai Pedersen, frá Árósarháskóla, sem áður hefur verið vitnað til er bent á, að Stephen Harper, leiðtogi Íhaldsflokksins hafi unnið þingkosningar í Kanada í janúar 2006 með stefnuskrá um sjálfstæði Norðurskautssvæðisins og hvatt til uppbyggingar kanadískra varna „gegn Bandaríkjamönnum, Rússum og Dönum“. Hann hafi lagt til byggingu 6-8 öflugra gæzluskipa til siglinga á norðurskautssvæðinu, breytingu á höfn á Baffineyjum í starfsstöð kanadíska sjóhersins og uppbyggingu á þjálfunarstöð fyrir köld svæði í Resolute flóa.

Sjálfsagt finnst einhverjum slíkar yfirlýsingar nokkuð dramatískar enda vafalaust ætlaðar til heimabrúks.

Nikolai Pedersen bendir á í skýrslu sinni að ráðamenn Evrópusambandsins hafi á árinu 2008 vakið máls á því að þróunin á norðurskautssvæðinu gæti haft afleiðingar fyrir alþjóðlegan stöðugleika og áhrif á öryggishagsmuni Evrópuríkja.

Hér hefur verið fjallað mjög lauslega um ný viðhorf í öryggismálum í Nýja Norðrinu en tæpast leikur vafi á að þær hugleiðingar, sem uppi eru um þessi efni hjá öðrum þjóðum kalli á endurskoðun og endurmat okkar Íslendinga á okkar eigin stöðu.

Í kjölfar brottfarar bandaríska varnarliðsins á sínum tíma töluðu margir á þann veg, að Ísland væri nú á hættulausu svæði og þyrfti því ekki að hafa áhyggjur af eigin öryggismálum. Nú er hins vegar ljóst að uppbygging Nýja Norðursins og hugsanleg átök á milli þjóða vegna hagsmuna þar gerir kröfu til þess að við nálgumst þessi málefni á nýjan hátt.

Þessi nýja staða Íslands hefur ekki farið fram hjá forráðamönnum Evrópusambandsins, sem telja að aðildarumsókn Íslands hafi opnað þeim leið til áhrifa á norðurslóðum eins og síðar verður fjallað um.