Bændur og ESB I: Bændur samþykkja varnarlínur gegn ESB

Bændur og ESB I

Bændasamtök Íslands (BÍ) hafa á skipulegan og málefnalegan hátt fylgst með framvindu ESB-aðildarumsóknar Íslands frá því að hún kom til sögunnar 16. júlí 2009. Þau hafa jafnframt fylgt málstað sínum og afstöðu fram af þunga. Hér verður í fjórum greinum rætt um málatilbúnað bændasamtakanna og stöðu landbúnaðarmála í viðræðum við Evrópusambandið í maí 2012.

Þegar samningurinn um evrópska efnahagssvæðið var á döfinni reyndi á afstöðu bænda til hans. Þeir höfðu varann á sér við samningsgerðina og vildu hafa fullvissu um að ekki yrði vegið að landbúnaði á Íslandi með honum. Ég kynntist varkárni þeirra af eigin raun sem formaður utanríkismálanefndar alþingis á þessum árum. Egill Jónsson, bóndi á Seljavöllum, flokksbróðir minn, var þá formaður landbúnaðarnefndar alþingis. Ræddum við þessi mál mikið og að lokum skapaðist traust bænda í garð samningsins og hann varð að lögum á alþingi 12. janúar 1993 (33 þingmenn sögðu já, 23 nei, 7 greiddu ekki atkvæði) og tók gildi 1. janúar 1994

Í áliti meirihluta utanríkismálanefndar vegna EES-laganna segir að nefndin hafi rætt tvö meginatriði tengd landbúnaðarmálum vegna EES-samningsins Í fyrsta lagi hafi umfjöllun nefndarinnar snúist um draga fram nákvæmlega hvaða landbúnaðarafurðir það séu sem falla undir samninginn og því heimilt að flytja til landsins. Í öðru lagi hafi hún snúist um rétt og möguleika íslenskra stjórnvalda til að leggja á verðjöfnunargjöld við innflutning á tilteknum afurðum sem unnar séu úr landbúnaðarvörum. Við umfjöllun landbúnaðarmála hafi utanríkismálanefnd notið góðs af nákvæmri athugun landbúnaðarnefndar þingsins á málinu og þakkar meirihluti utanríkismálanefndar landbúnaðarnefnd framlag hennar við afgreiðslu þess og vekur athygli á að með starfi nefndarinnar hafi verið gefið gott fordæmi um það hvernig þingnefndir geti kynnt sér til hlítar einstaka þætti EES-samstarfsins og framkvæmd þess.

Allt frá þessum tíma fylgdust Bændasamtök Íslands náið með samstarfi Íslands og Evrópusambandsins. Þáu áttu til dæmis fulltrúa í nefnd sem Halldór Ásgrímsson, þáverandi utanríkisráðherra, skipaði árið 2002 til að ræða landbúnaðarstefnu ESB.

ESB-aðildarumsókn samþykkt

Hinn 28. janúar 2009 sendu bændasamtökin frá sér kynningarefni með meginrökum BÍ gegn aðild að ESB. Þar er tekið fram í inngangi að BÍ hafi um árabil „afdráttarlaust tekið afstöðu gegn aðild að ESB“. Þessa eindregnu stefnu byggi samtökin á upplýsingum sem þau hafi aflað sér árum saman. Afstaðan hafi styrkst af viðræðum við bændur og skoðunum aðildarfélaga um allt land.

Kynningarefnið birti BÍ í sama mund og slitnaði upp úr ríkisstjórnarsamstarfi Sjálfstæðisflokks og Samfylkingar. Undir lok samstarfs flokkanna þótti Samfylkingunni sjálfstæðismenn of tregir til stuðnings við aðild að Evrópusambandinu.

Samfylking og vinstri-grænir tóku höndum saman um stjórn landsins 1. febrúar 2009 og bjuggu sig undir þingkosningar sem fram fóru 25. apríl 2009. Fyrir kosningarnar boðuðu talsmenn Samfylkingarinnar nauðsyn þess að sækja um aðild að ESB til að bjarga þjóðinni með hraði úr rústum bankahrunsins. Baldur Þórhallsson, prófessor í stjórnmálafræði við Háskóla Íslands, sérfróður um ESB-málefni, bauð sig fram á lista Samfylkingarinnar og boðaði fyrir kosningar að Íslendingum yrði tekið opnum örmum af ESB og gætu á árinu 2010 greitt þjóðaratkvæði um aðildarsamning að ESB. Árni Páll Árnason, þingmaður Samfylkingarinnar, taldi að hraðinn yrði ekki eins mikill og Baldur boðaði. Árni Páll sagði að kosið yrði um ESB-aðild fyrri hluta árs 2011 eða um sama leyti og búnaðarþing kom saman það ár.

Eftir að alþingi samþykkti 16. júlí 2009 að sótt skyldi um aðild að ESB ákváðu bændasamtökin haustið 2009 að tilnefna fulltrúa í þrjá svonefnda samningahópa á vegum utanríkisráðuneytisins.

Afstaða búnaðarþings skerpt

ESB-aðildarmálið var til umræðu á búnaðarþingi í byrjun mars 2010 og ítrekaði þingið andstöðu sína við aðild Íslands að Evrópusambandinu. Var lýst fullum stuðningi við áherslur BÍ stjórn þeirra falið „að gæta áfram hagsmuna bænda í hvívetna, vera áfram leiðandi í umræðu um áhrif ESB aðildar á landbúnað og byggja áfram á faglegri þekkingaröflun“. Þingið brýndi jafnframt alla bændur og aðra velunnara íslensks landbúnaðar að taka þátt í umræðunni af fullum þunga.

Minnt var á að efnisleg rök BÍ gegn aðild hefðu ekki verið hrakin. Yrði aðild að ESB að veruleika mundi störfum í landbúnaði og tengdum greinum fækka stórlega en það leiddi til mikillar röskunar í byggðum þar sem landbúnaður væri undirstaða atvinnu. Aðild mundi einnig hafa verulega neikvæð áhrif á fæðu- og matvælaöryggi landsins. Þorri landsmanna væri sammála bændum. Það endurspeglaðist í nýrri skoðanakönnun Capacent sem leidi í ljós að rúm 84% þjóðarinnar teldi að það skipti öllu eða miklu máli að vera ekki öðrum þjóðum háð um landbúnaðarafurðir. Aðildarumsókn Íslands að ESB skapaði mikla óvissu í starfsumhverfi landbúnaðarins og drægi þróttinn úr nauðsynlegri endurnýjun og framþróun þann langa tíma sem umsóknarferlið mundi standa. Í ljósi alls þessa væri farsælast að stjórnvöld drægju aðildarumsóknina nú þegar til baka.

Þá taldi búnaðarþing ástæðu til að hafa „miklar áhyggjur“ af hvernig stjórnvöld héldu á hagsmunum þjóðarinnar í umsóknarferlinu. Íslensk stjórnsýsla væri undirmönnuð og vanbúin til að takast á við þetta verkefni. Athyglisvert væri að í áðurnefndri skoðanakönnun Capacent treysti aðeins ríflega fjórðungur þjóðarinnar stjórnvöldum vel til þess að halda á hagsmunum Íslands í þessu máli. Eins taldi búnaðarþing ekki fullreynt að ná mætti samkomulagi við ESB um samstarf í efnahags- og peningamálum á grundvelli EES samningsins.

Búnaðarþing lýsti þeirri skoðun að þátttaka fulltrúa BÍ í samningahópum fæli ekki í sér ábyrgð á samningaferlinu.

Til að kanna landbúnaðarlöggjöf ESB og EES fengu bændasamtökin Stefán Má Stefánsson lagaprófessor til að gera fræðilega úttekt og birtist hún í bókinni Landbúnaðarlöggjöf Evrópusambandsins og evrópska efnahagssvæðisins í júlí 2011.

Formanni viðræðunefndar svarað

Forystumenn BÍ lýstu undir lok nóvember 2010 vonbrigðum og reiði vegna ummæla Stefáns Hauks Jóhannessonar, sendiherra og formanns viðræðunefndar Íslands við ESB, um að afstaða „bænda geti skaðað samningsstöðu Íslands“ eins og sagði á vefsíðunni visir.is 29. nóvember 2010. Innan bændasamtakanna töldu menn að utanríkisráðuneytið drægi BÍ að ósekju til ábyrgðar á aðlögunarferlinu, sem hvíldi alfarið á ráðuneytinu.

Hinn 1. desember 2010 sendi Haraldur Benediktsson, formaður Bændasamtaka Íslands, bréf til Stefáns Hauks Jóhannessonar sendiherra vegna ummæla hans í Fréttablaðinu. Bréfið var á þennan veg:

„Bændasamtök Íslands lýsa undrun sinni á ummælum þínum í Fréttablaðinu þann 27. nóvember sl. (bls. 22) þar sem orðrétt segir eftirfarandi (skáletraðar spurningar fréttamanns):

Í næstu viku er fjögurra daga fundur um landbúnaðarmál. Bændasamtökin eru í einum samningahópanna en segjast ekki vilja taka þátt í þessu ferli. Í hverju taka þau ekki þátt og hvað þýðir það? Hamlar það ykkur í þessu rýniferli? Við höfum átt prýðilegt samstarf við Bændasamtökin en þau hafa gefið til kynna að þau muni ekki taka þátt í rýnifundum úti í Brussel, sem eru vonbrigði. Þetta þýðir að við þurfum að styðjast við þá krafta sem við höfum í landbúnaðarráðuneytinu og það fólk í utanríkisráðuneyti sem hefur tekið þátt í þessu á landbúnaðarsviði. Það hefði að sjálfsögðu verið æskilegra að hafa Bændasamtökin með enda búa þau yfir mikilli þekkingu. Ég vil ekki vera með getgátur um hvort þetta tefji fyrir, við vinnum bara eins og við getum. Þetta hefur ekki áhrif á rýniferlið núna, því það er ESB sem skýrir sína hlið í næstu viku. En á seinni fundunum, sem verða í lok janúar, þurfum við að gera grein fyrir íslenskri löggjöf og það er mikil vinna að undirbúa það. Auðvitað hefði verið betra að hafa Bændasamtökin í því og ég vona að þau geri það. Við stefnum á að vera undirbúin fyrir þá fundi og ég á ekki von á öðru. Þetta getur þá þýtt að Ísland fer verr undirbúið en ella í iðræðurnar? Hjáseta Bændasamtakanna getur komið niður á undirbúningi og því gæti staða okkar verið lakari en ella.“

Umsókn um aðild að ESB og vinna að framgangi hennar er á ábyrgð Alþingis og ríkisstjórnar. Stjórnvöldum ber þar að gæta að hagsmunum allra, þar á meðal bænda. Að ósk utanríkisráðherra tilnefndu Bændasamtök Íslands fulltrúa í þrjá samningahópa þar sem þeir hafa starfað nú í rúmt ár. Upplýsingar um þau verkefni sem BÍ vinna að á grundvelli laga og annarra stjórnvaldsfyrirmæla eða samninga hafa legið fyrir eða verið gefnar eftir því sem eftir hefur verið leitað. Þar má nefna aðkomu BÍ að svara spurningalistum ESB haustið 2009, rýnivinnu í samningahópum á undanförnum mánuðum og móttöku gesta frá ESB sem hingað hafa komið í upplýsingaöflun.

Það er hins vegar grundvallarafstaða samtakanna að eiga ekki beina aðild að formlegum viðræðum stjórnvalda við fulltrúa ESB þar eð Bændasamtökin vilja ekki bera ábyrgð á þeim eða árangri þeirra. Það ferli sem stendur yfir er alfarið á ábyrgð stjórnvalda að mat Bændasamtaka Íslands.„

Af þessum samskiptum var ljóst að innan BÍ voru menn síður en svo sáttir við hvernig stjórnvöld stóðu að viðræðum við ESB. Samtöl við forystumenn BÍ á þessum tíma leiddu í ljós að Össur Skarphéðinsson utanríkisráðherra og Kristján Guy Burgess, aðstoðarmaður hans, unnu leynt og ljóst að því að einangra BÍ. Af hálfu Samfylkingarinnar og stuðningsmanna hennar var reglulega stofnað til opinberra umræðna í fjölmiðlum sem miðuðu að því að veikja málstað bænda og vega að samtökum þeirra. Þórólfur Matthíasson, prófessor í hagfræði við Háskóla Íslands, hefur verið þar í fararbroddi um nokkurra missera skeið.

Þátttaka í rýnivinnu

Í fyrstu viku desember 2010 var haldinn fyrri rýnifundur um landbúnaðarmál með fulltrúum framkvæmdastjórnar ESB. Á þeim fundi kynnti framkvæmdanefnd ESB sameiginlegu landbúnaðarstefnuna (CAP) og framkvæmd hennar. Fast var leitað eftir því við bændasamtökin að sérfræðingar þeirra skipuðu hluta af sendinefnd Íslands á fundinum. Ákveðið var að fulltrúar BÍ sætu heima þar sem ferlið væri á ábyrgð stjórnvalda og sérfræðingar samtakanna gætu ekki tekið þátt í að taka ábyrgð á þessum hluta aðildarferlisins með formlegum hætti. Fulltrúar BÍ fylgdust hins vegar með beinni útsendingu frá fundinum sem stóð alls í 4 daga, í fundarsal utanríkisráðuneytisins.

Eftir þennan fund bárust íslenskum stjórnvöldum 28 spurningalistar frá ESB um íslenskan landbúnað, stærð, stjórnsýslu, stuðning og fjármögnun hans og áform um innleiðingu löggjafar á sviði sameiginlegu landbúnaðarstefnunnar. Tóku starfsmenn BÍ þátt í að svara hluta þessara spurninga en svörin voru send ESB í nafni íslenskra stjórnvalda.

Síðari rýnifundurinn var í lok janúar 2011. Á honum kynntu fulltrúar Íslands, íslenska löggjöf og stjórnsýslu á sviði landbúnaðar og fulltrúum framkvæmdastjórnarinnar gafst kostur á að spyrja spurninga. Skrifleg svör Íslands voru send fulltrúum í samningahópnum í sömu viku og fundurinn var haldinn. Fundurinn var opinn öllum fulltrúum í samningahópi Íslands um landbúnaðamál og honum var einnig varpað á skjá í utanríkisráðuneytinu í beinni útsendingu. Fulltrúi BÍ fylgdust þar með fundinum.

Á 11. fundi samningahópsins um landbúnað 10. janúar 2011 lagði formaður hópsins til að sótt yrði um ESB-styrki (TAIEX styrki) til að styðja við öflun upplýsinga og kynningu fyrir sérfræðinga um stjórnsýslu landbúnaðarmála innan ESB með áherslu á greiðslustofu og landupplýsingakerfi. Viðbrögð fulltrúa BÍ við þeim hugmyndum voru að standa ekki að ákvörðun um styrkumsóknina. Umsóknir væru á ábyrgð stjórnvalda og nokkuð óljóst um hvaða árangri eða markmiðum þessum fjármunum væri ætlað að skila.

Búnaðarþing samþykkir varnarlínur

Eftir að hafa mótað skýra afstöðu í árslok 2010 gagnvart rýnivinnunn og aðildarviðræðunum sjálfum ákváðu forráðamenn BÍ að skerpa eigin samningsmarkmið vegna ESB-viðræðnanna og kynna þau opinberlega. Þetta var gert á búnaðarþingi sem lauk 9. mars 2011 með ályktun um ESB-málefni. Birtist hún hér í heild:

“Búnaðarþing 2011 ítrekar andstöðu sína við aðild að Evrópusambandinu. Miklir atvinnuhagsmunir bændastéttarinnar eru í húfi og telur þingið þessum hagsmunum betur borgið utan þess. Hagsmunir og afkoma bænda tengjast ótvírætt hagsmunum íslenskra neytenda og byggðum landsins. Búnaðarþing telur að fæðuöryggi þjóðarinnar verði því aðeins tryggt að fullu með því að Ísland standi utan sambandsins.

Þrátt fyrir algjöra andstöðu Bændasamtakanna við aðild að Evrópusambandinu hafa þau frá upphafi dregið sérstakar varnarlínur sem þau telja að feli í sér lágmarkskröfur í yfirstandandi samningaviðræðum við Evrópusambandið. Bændasamtökin telja mikilvægt að hagsmunir íslensks landbúnaðar verði tryggðir, komi til aðildar og að hagsmunir bændastéttarinnar verði metnir í heild með hliðsjón af byggðasjónarmiðum, neytendamálum og fæðuöryggi. Þeim árangri er að mati Bændasamtakanna aðeins hægt að ná sé varnarlínum samtakanna fylgt. Bændasamtökunum er ljóst að markmið varnarlínanna falla misvel að grunnreglum Evrópusambandsins og erfitt getur verið að ná þeim fram. Bændasamtökin hafa margoft áður sett þessa afstöðu fram.

Til þess að gæta hagsmuna íslensks landbúnaðar er það afdráttarlaus krafa Bændasamtaka Íslands að stjórnvöld leiti aðstoðar óháðra sérfræðinga utan stofnana Evrópusambandsins. Í varnarlínum samtakanna kemur fram krafa um varanlegar undanþágur frá landbúnaðarlöggjöf Evrópusambandsins. Varanlegar undanþágur þýða að mati Bændasamtakanna að viðeigandi ákvæði í aðildarsamningnum gangi framar ákvæðum samningsins um starfsemi Evrópusambandsins og gerðum settum samkvæmt honum. Tímabundnar undanþágur nægja ekki að mati Bændasamtakanna til þess að tryggja framtíðarhagsmuni íslensks landbúnaðar. Allar varnarlínurnar varða sameiginlega hagsmuni landbúnaðar á Íslandi til lengri tíma litið. Það kostar verulega rannsóknarvinnu og gagnaöflun að takast á hendur þetta verkefni af fullum krafti. Stjórnvöld þurfa að tryggja pólitískan stuðning og nauðsynlegar fjárveitingar til þeirrar vinnu.

Búnaðarþing 2011 leggur áherslu á eftirtalin atriði:

- Að varnarlínur Bændasamtakanna og greining á lagaumhverfi landbúnaðar í Evrópusambandinu liggja nú fyrir búnaðarþingi. Búnaðarþing felur stjórn Bændasamtaka Íslands að fullvinna þessi gögn. Þau verði síðan kynnt bændum og send aðildarfélögum.

- Að með varnarlínum Bændasamtakanna hafa bændur sett fram lágmarkskröfur í landbúnaðarmálum vegna hugsanlegs aðildarsamnings.

- Að stjórn Bændasamtakanna fylgi varnarlínunum eftir við sjávarútvegs- og landbúnaðarráðherra í því skyni að koma þeim á framfæri við ríkisstjórn.

- Að stjórnvöld kanni nú þegar afstöðu Evrópusambandsins til varnarlína Bændasamtakanna sé það ætlun þeirra að standa vörð um íslenskan landbúnað.

- Að Bændasamtökin taki ekki þátt í undirbúningi eða aðlögunarstarfi sem leiðir beint eða óbeint af yfirstandandi samningaferli s.s. vinnu við að útfæra sameiginlegu landbúnaðarstefnu Evrópusambandsins fyrir íslenskar aðstæður.

- Að allar umræður sem leiða af sér grundvallarbreytingar á ríkisstuðningi-, tolla- og stofnanaumhverfi íslensks landbúnaðar verði að bíða þar til yfirstandandi samningaferli lýkur.

- Að Bændasamtökin ræki áfram skyldur sínar gagnvart stjórnvöldum með því að veita upplýsingar og ráðgjöf um landbúnaðarmál.

Greinargerð - Varnarlínur BÍ

• 1. Áfram verði byggt á 13. grein EES-samningsins um rétt Íslands til verndar heilsu manna og dýra.

Meginatriði: Komi til aðildar verði innflutningsheimildir óbreyttar frá því sem þær verða þegar að lög nr. 143/2009 um innleiðingu á matvælalöggjöf ESB hafa öðlast gildi að fullu. Jafnframt verði heimilt að halda takmörkunum á plöntuinnflutningi óbreyttum. Íslenskum stjórnvöldum verði enn fremur heimilt að grípa til sérstakra aðgerða til að vernda og verja innlendu búfjárkynin Varanleg ákvæði þessa efnis verði hluti af aðildarsamningi.

• 2. Ísland og íslensk stjórnvöld hafi fullt frelsi frá reglum og stefnu ESB til að ríkisstyrkja landbúnað og innlendan úrvinnsluiðnað.

Meginatriði: Komi til aðildar verði fullt tillit tekið til sérstöðu landsins í aðildarsamningi, án tillits til fyrri fordæma. Svigrúm verði til þess að tryggja stöðu byggða sem byggja á landbúnaði og úrvinnslu afurða hans þannig að hún verði ekki verri en fyrir aðild. Þannig er lágmarkskrafa að ríkisstyrkir verði a.m.k. með sama hætti og fyrir aðild. Nægilegt og skýrt svigrúm verði til að styðja við framleiðslu skilgreindra sóknarafurða sem hafa skírskotun til íslenskra framleiðsluaðstæðna. Svigrúm verði fyrir sérstakar aðgerðir til að verja íslenska búvöruframleiðslu vegna smæðar innlenda markaðarins.

• 3. Áfram verði heimilt að leggja tolla á búvöru frá löndum ESB.

Meginatriði: Komi til aðildar hafi íslensk stjórnvöld áfram heimild til að leggja tolla á búvörur frá ESB löndum allt að því sem heimildir til að leggja á tolla samkvæmt skuldbindingum okkar innan WTO gefa svigrúm til. Verði breytingar á reglum WTO þannig að heimildir til álagningar tolla verði skertar þarf að bæta það með öðrum hætti. Hagsmuna íslensks landbúnaðar verði gætt í hvívetna vegna smæðar markaðarins og fjarlægðar frá hinum eiginlega innri markaði ESB.

• 4. Félagsleg staða og afkoma bænda verði tryggð.

Meginatriði:Komi til aðildar verði tryggt að bændum verði bætt tjón vegna fjárfestinga sem ljóst er að verði verðlitlar eða verðlausar við aðild. Samtökum bænda verði jafnframt tryggð sambærileg staða og nú. Þetta þýðir að heimila verður og tryggja innlenda ríkisstyrki nægilega til þess að ná þessum markmiðum.

• 5. Svæðaskipting landsins með tilliti til landbúnaðar kemur ekki til álita. Sérstakt tillit verður að taka til veðuraðstæðna og ríkra krafna til aðbúnaðar búfjár og vinnuverndar.

Meginatriði: Komi til aðildar verði sömu heimildir til að styðja við landbúnað óháð því hvar á landinu starfsemin er. Lágmarkskrafan er að landið verði skilgreint sem eitt svæði með tilliti til ríkisstyrkja og styrkja úr Evrópska tryggingarsjóðnum fyrir landbúnað Á ensku: European Agricultural Guarantee Fund (skammstafað EAGF), sem fjármagnar markaðsskipulagið og Evrópska landbúnaðarsjóðnum til þróunar landbúnaðarhéraða European Agricultural Fund for Rural Development (skammstafað EAFRD) og að hér verði um að ræða varanlegt ákvæði í aðildarsamningi.

• 6. Réttur til sjálfbærrar nýtingar hlunninda og eðlilegra varna gegn rándýrum og meindýrum.

Meginatriði: Komi til aðildar verði ekki settar skorður á hefðbundna hlunnindanýtingu eða aðgerðir gegn meindýrum, hvort sem þau eru flokkuð sem meindýr innan ESB eða ekki. Lágmarkskrafa er að varanleg ákvæði vegna þessa verði hluti af aðildarsamningi.

• 7. Samningurinn raski ekki eignaréttarlegri stöðu bænda og landeigenda. Tryggt verði að erlent fjármagn, ótengt landbúnaði raski ekki aðstöðu til framleiðslu landbúnaðarafurða.

Meginatriði: Komi til aðildar hafi stjórnvöld fullt svigrúm til að skilgreina ákveðin landsvæði sem landbúnaðarland sem ekki megi taka til annarra nota. Varanlegt ákvæði í aðildarsamningi verði sett til að tryggja þetta.„

Afstaða meirihluta utanríkismálanefndar

Í mars 2011 lá fyrir hvernig Bændasamtök Íslands litu á formlega stöðu sína gagnvart ESB-viðræðunum. Þau áttu fulltrúa í þremur samningahópum og búnaðarþing staðfesti umboð fyrir þessa fulltrúa sína með varnarlínunum sem voru dregnar í ályktuninni frá 9. mars 2011.

Varnarlínunar eru skýrar og til fyllingar því sem segir um landbúnaðamál í áliti meirihluta utanríkismálanefndar alþingis frá því í júlí 2009 sem mótar umboð þeirra embættismanna sem ræða við ESB fyrir Íslands hönd. Í álitinu segir að „verulegar áhyggjur“ séu meðal forsvarsmanna í landbúnaði um áhrif aðildar að ESB á íslenskan landbúnað. Þau sjónarmið eigi einnig stuðning víðar í samfélaginu. Mikilvægt sé að taka tillit til þessa við undirbúning aðildarviðræðna og leggja ríka áherslu á hin fjölþættu hagsmunamál sem tengjast íslenskum landbúnaði og stöðu hans til frambúðar fyrir íslenskt samfélag. Í því samhengi sé mikilvægt að hafa í huga að landbúnaður snúist ekki einvörðungu að matvæla- og fæðuöryggi þjóðarinnar. Öflugur íslenskur landbúnaður skipti máli til að íslenskt samfélag verði sem sjálfbærast um matvæli. Landbúnaður sé snar þáttur í mótun byggðar í landinu og hafi hlutverki að gegna til framtíðar í umhverfismálum, skógrækt, landgræðslu, endurheimt votlendis, landbúnaðarlandslagi, menningu og ferðaþjónustu fyrir landið allt. „Landbúnaður gegnir gríðarlega miklu hlutverki fyrir hinar dreifðu byggðir landsins auk þess að vera hluti af menningu og lífsafkomu lands og þjóðar, enda fjöldi afleiddra starfa sem tengist landbúnaði beint og óbeint,“ segir í áliti meirihluta utanríkismálanefndar alþingis. Í álitinu segir orðrétt:

“Meiri hlutinn leggur áherslu á að skýr stuðningur við mjólkurframleiðslu og annan hefðbundinn búskap verði eitt af samningsmarkmiðum Íslands. Það á t.d. við um afnám tolla þar sem tollverndin hefur verið ein af stoðum íslensks landbúnaðar, ekki síst hefðbundins landbúnaðar. Er því mikilvægt að leita allra leiða til að búa svo um hnúta að stuðningi við landbúnað verði sem minnst raskað þótt ljóst sé að ákveðin breyting í uppbyggingu styrkjakerfisins muni eiga sér stað með aðild að sambandinu. […] Einnig var rætt um möguleikann á að sækjast eftir tímabundinni eða varanlegri undanþágu frá markaðseftirliti með innfluttum matvælum vegna landfræðilegra aðstæðna, þar sem slíkt eftirlit yrði mun kostnaðarsamara en það eftirlit sem nú fer fram við tollafgreiðslu. […] Að auki áréttar meiri hlutinn að hefðbundinn landbúnaður á Íslandi og hið íslenska fjölskyldubú er hluti af menningu og sögu landsins sem þörf er á að varðveita og því þarf að verja þær greinar sem slíkur landbúnaður byggist á, svo sem mjólkurframleiðslu og sauðfjárrækt.[…]

Meiri hlutinn telur að gera verði skýra grein fyrir aðkomu hagsmunaaðila að þessum málaflokki, líkt og öðrum, í aðdraganda mögulegra viðræðna og á meðan samningavinna fer fram. […]

Ljóst er að íslenskur landbúnaður í heild sinni er lykillinn að fæðuöryggi landsins, þ.e. að nægur matur sé til í landinu, ef þörf krefur. Í því sambandi leggur meiri hlutinn einnig áherslu á matvælaöryggi en hér á landi eru búfjárstofnar afar viðkvæmir fyrir mögulegum utanaðkomandi sýkingum og mikilvægt er að íslensk stjórnvöld geti gripið til nauðsynlegra ráðstafana til verndar íslenskum búfjárstofnum enda hefur náðst markverður árangur hér á landi í dýraheilbrigðismálum og matvælaöryggi. Ísland hefur til þessa samkvæmt EES-samningnum verið undanþegið viðskiptum með lifandi dýr. Undanþágan var tímabundin til ársins 2000, en búið er að ganga frá því í tengslum við matvælalöggjöfina að undanþágan er nú varanleg innan EES-samningsins. Meiri hlutinn telur rétt að kröfu um að þessari undanþágu verði framhaldið fyrir Ísland verði haldið uppi í mögulegum aðildarviðræðum. Vísað er í því efni til landfræðilegrar einangrunar landsins sem leitt hefur af sér búfjárstofna sem sérstök ástæða er til að vernda gegn beinni utanaðkomandi ásókn.

Tryggja þarf stöðu landbúnaðarins eftir sem áður. Afar mikilvægt er að halda fast á málum að því er varðar að tryggja áframhaldandi matvælaöryggi hér á landi, þ.e. heilbrigði matvæla fyrir neytendur, og er í því efni mikilvægt að horfa til allrar fæðukeðjunnar. Mikilvægt er að tryggja sem best ákveðinn sveigjanleika til aðgerða hér á landi til að tryggja áfram öflugar sjúkdómavarnir. Slíkt er lykilatriði til að tryggja áfram heilnæmi og sérstöðu þeirra afurða sem framleiddar eru hér á landi í hefðbundnum búskap.„

Í næstu grein verður reifað hvernig Bændasamtök Íslands hafa unnið að því að fá stjórnvöld til að viðurkenna að varnarlínur þeirra muni einkenna samningsmarkmið Íslands gagnvart ESB. Þá verður einnig rætt um kröfur ESB um aðlögun stofnana á sviði landbúnaðar.