Valdið til fólksins-sjálfstæðis­menn!

Hér fer á eftir ræða, sem flutt var á fundi Sjálfstæðisfélagsins Kára á Hvolsvelli mánudagskvöld 11. júní 2012:

Það lýðræði, sem við þekkjum bezt er svokallað fulltrúalýðræði. Við kjósum okkur fulltrúa til að sjá um sameiginleg málefni samfélagsins, hvort sem er á landsvísu eða í sveitarstjórnum. Kannski má segja, að fulltrúalýðræðið hafi verið að þróast á rúmum tvö hundruð árum eða frá stjórnarbyltingunni í Frakklandi 1789. Auðvitað má fara miklu lengra aftur í tímann til að rekja þá sögu m.a. til Aþenu.

Fulltrúalýðræðið hefur verið býsna lífseigt. Sumir eru þeirrar skoðunar að tvær heimsstyrjaldir á 20. öldinni hafi tafið þróun þess í átt til beins lýðræðis.

Það eru tvær meginástæður fyrir því að nú er meira talað um beint lýðræði en áður.

Önnur er þessi: Allur almenningur er nú betur menntaður og betur upplýstur en áður. Aðgengi að upplýsingum um sameiginleg málefni þjóðarinnar allrar eða málefni einstakra sveitarfélaga er auðveldara en áður.

Hin ástæðan er samskiptabylting nútímans. Það er auðveldara en áður að leita álits almennra borgara og hafa samráð við þá um meðferð mála.

Þegar þetta tvennt fer saman blasir við að þær ástæður, sem áður voru fyrir því að kjósa sérstaka fulltrúa til að fara með sameiginleg mál borgaranna vega ekki jafn þungt og áður. Þess vegna er nú meira talað um beint lýðræði. Þess vegna finnur hver borgari með sjálfum sér að hann er jafn hæfur til að taka þessar ákvarðanir og sá hópur fólks, sem til þess er valinn á nokkurra ára fresti.

En fleira kemur til sem veldur því, að það er orðið mjög brýnt að þróa fulltrúalýðræðið í átt til hins beina lýðræðis.

Hagsmunahópar í lýðræðissamfélögum hafa þróað með sér nýja tækni til að hafa áhrif á hina kjörnu fulltrúa, hvort sem er á þjóðþingum eða í sveitarstjórnum. Það er meira að segja orðin til sérstök atvinnugrein, sem sérhæfir sig á þessu sviði. Á ensku er talað um public relations starfsemi eða lobbyista. Þessi orð lýsa ekki nákvæmlega sömu starfsemi en starfsemin er nátengd. Á Íslandi hefur þetta verið kallað almannatengsl. Hér eru til nokkur fyrirtæki, sem hafa sérhæft sig í að hafa áhrif á almenningsálit, hvort sem er í þágu fyrirtækja, samtaka eða einstaklinga.

Það getur skipt miklu máli fyrir fyrirtæki að hafa áhrif á það sem sveitarstjórnir gera. Skipulagsmál eru skýrt dæmi um þetta. Hvernig skipulagi er háttað getur haft mikil áhrif á rekstur byggingarfyrirtækja svo dæmi séu nefnd. Þau geta beitt ýmsum aðferðum til að hafa áhrif á fulltrúa í sveitarstjórnum. Þau geta gert það með því að vinna fyrir einstaka frambjóðendur í prófkjörum. Þau geta gert það með því að veita einstökum frambjóðendum fjárhagslegan stuðning í prófkjörum og með því að veita flokkum stuðning í kosningum.

Þess vegna er ég þeirrar skoðunar og hef lýst henni í einn og hálfan áratug, að deilur um skipulagsmál í einstökum sveitarfélögum eigi að leysa með því að leggja deilumálið undir atkvæði í viðkomandi sveitarfélagi. Mér finnst líka koma til greina að það sé ákveðið í slíkri almennri atkvæðagreiðslu hvað fólk er tilbúið til að leggja fram mikla peninga til einstakra sameiginlegra þátta eins og t.d. skólamála.

Það er hægt en ekki eins auðvelt að hafa áhrif á íbúa í viðkomandi sveitarfélagi eins og að hafa áhrif á einstaka fulltrúa í sveitarstjórnum.

Eftir að hafa fylgzt með þeim deilum, sem aftur og aftur hafa komið upp og koma upp í okkar fámenna samfélagi hér á Íslandi hef ég smátt og smátt komizt að þeirri niðurstöðu að bezt fari á því að þjóðin sjálf höggvi á hnútinn í almennum atkvæðagreiðslum.

Skýrt dæmi um þetta voru deilurnar um Kárahnjúkavirkjun sem stóðu árum saman. Hefði ákvörðun um það hvort virkja skyldi við Kárahnjúka eða ekki verið lögð undir þjóðaratkvæði var málið afgreitt á annan hvorn veginn og ekki tilefni til frekari illdeilna.

Fiskveiðistjórnarkerfið er annað dæmi um slíkt deilumál. Að tveimur árum liðnum verða 30 ár liðin frá því að kvótakerfið var innleitt á Alþingi. Þjóðin hefur rifist um þetta mál í bráðum þrjá áratugi. Þær deilur halda að óbreyttu áfram. Taki þjóðin sjálf ákvörðun um málið í þjóðaratkvæðagreiðslu er ekki lengur hægt að deila við þann dómara.

Í stuttu máli sagt er ég þeirrar skoðunar að við eigum að þróa stjórnkerfi lýðveldis okkar á þann hátt að þjóðin sjálf taki ákvarðanir í þjóðaratkvæðagreiðslu um öll meginmál og íbúar einstakra sveitarfélaga með sama hætti á sínum vettvangi.

Það er lýðræði.

Þá segja sumir: Það er ekki hægt að treysta þjóðinni fyrir ákvörðunum um flókin mál, svo sem viðkvæm utanríkismál eða fjárhagsleg málefni.

Ég er ósammála þessu. Þeir, sem þannig tala eru að lýsa skoðunum, sem mótast af þeim sjónarmiðum, sem uppi voru áður fyrr að sumir hefðu meira vit á sameiginlegum málefnum fólksins í landinu en aðrir. Svo er ekki. Við höfum öll jafnan rétt í þeim efnum.

Þá er sagt: fólk verður þreytt á þvi að vera alltaf að greiða atkvæði um alls konar mál og það endar með því að fáir nenna að taka þátt í slíkum atkvæðagreiðslum.

Það kann að vera eitthvað til í þessari röksemd en miðað við þann almenna áhuga, sem er hér á Íslandi á þjóðmálum verður að láta á það reyna.

Reynsla Svisslendinga er athyglisverð. Um 87% Svisslendinga tóku þátt í a.m.k. einni þjóðaratkvæðagreiðslu á ári. Um 52% tóku þátt í a.m.k. 7 af hverjum 10. Um 33% tóku þátt í þeim öllum.

Umhugsunarverðari er hins vegar sú röksemd, að hægt sé að hafa áhrif á almenningsálit með miklu fjármagni, með því að setja mikið fé í að eignast fjölmiðla og reka áróður á vettvangi þeirra eða með því að setja mikið fjármagn í auglýsingar. Það er jafnvel hægt að velta því fyrir sér, hvort umræður af því tagi geti haft áhrif á dómstóla og niðurstöður þeirra í alvarlegum málum, sem hafa víðtæk áhrif.

Svarið við þessari röksemd er hins vegar ekki að gefast upp við þá hugmynd að byggja upp stjórnskipulag, sem byggir á beinu lýðræði heldur að ráðast að rót þessa vanda með öðrum hætti. Nú eru liðin átta ár frá því að þáverandi stjórnvöldum mistókst að koma fram nýrri löggjöf um eignarhald á fjölmiðlum, sem hafði það að markmiði að takmarka áhrif fjársterkra aðila á þá. Sú tilraun mistókst vegna þess að núverandi forseti gekk í lið með þeim hagsmunaaðilum, sem börðust gegn þeirri löggjöf.

Nú er brýnt að taka þetta mál upp á nýjan leik og ná pólitiskri samstöðu um löggjöf um eignarhald á fjölmiðlum, sem tekur á þessum vanda. Það má líka vel vera að það sé nauðsynlegt að takmarka það fjármagn, sem leyfilegt er að leggja í auglýsingastarfsemi til þess að hafa áhrif á skoðanir fólks. Það blasir t.d. við að Evrópusambandið mun þegar þar að kemur verja miklum fjármunum beint og óbeint til þess að reyna að hafa áhrif á skoðanir fólks á aðild Íslands að Evrópusambandinu.

Ég spyr: Er sjálfsagt að erlent ríkjabandalag geti ausið hingað inn peningum í því skyni?

Það er til marks um þann mótsagnarkennda málflutning, sem oft einkennir íslenzkar þjóðfélagsumræður, að nú er rætt um það í kosningabaráttunni vegna forsetakosninganna að það sé eitthvert stórmál að forseti Íslands hafi vald til að skjóta máli til þjóðarinnar. Það er sagt að mikilvægt sé að slíkur öryggisventill sé til staðar.

Ég segi við ykkur: öryggisventillinn á ekki að vera hjá einum manni á Bessastöðum. Hann á að vera hjá þjóðinni sjálfri. Ef ákveðinn lágmarksfjöldi kjósenda óskar eftir þjóðaratkvæðagreiðslu um ákveðið mál á hún að fara fram. Það þarf ekki milligöngumann á Bessastöðum til þess.

Í Sviss geta 50 þúsund manns óskað eftir þjóðaratkvæðagreiðslu um lög, sem samþykkt eru á svissneska þinginu. Hún þarf þá að fara fram innan 100 daga. Svisslendingar eru tæplega átta milljónir.

Þá kann einhver að segja: verðum við þá ekki alltaf að greiða atkvæði um lög, sem Alþingi hefur sett? Reynsla Svisslendinga er sú, að innan við 10% af þeim lögum, sem samþykkt eru á þingi fara í þjóðarakvæðagreiðslu.

Rökin, sem notuð eru gegn beinu lýðræði eru tilbúnar röksemdir þeirra, sem eiga erfitt með að sætta sig við þá tilhugsun að völdin verði færð til fólksins. Það eru allar forsendur hér á Íslandi fyrir því að það verði grundvallarþáttur í stjórnskipun okkar og að þessi þjóð verði öðrum þjóðum til fyrirmyndar í þeim efnum.

Hin nýja samskiptatækni gerir það að verkum, að við eigum hvert og eitt að geta setið heima hjá okkur og haft aðgang að öllum þeim upplýsingum, sem við þurfum á að halda, hvort sem er um málefni okkar sveitarfélags eða þjóðarbúsins.

Það á ekki að þurfa að hvíla leynd yfir neinum upplýsingum, sem varða t.d. rekstur einstakra sveitarfélaga. Hver og einn íbúi á að geta haft aðgang að slíkum upplýsingum í gegnum netið.

Hið sama á við á landsvísu. Það getur að vísu kostað töluverð vinnu, mannafla og fjármuni að tryggja þann aðgang en á móti kemur sá sparnaður, sem er fólginn í því að fólk geti að verulegu leyti afgreitt sig sjálft.

Rafrænar kosninga eru að byrja að ryðja sér til rúms. Þær hafa verið prófaðar í nokkrum sveitarfélögum í Sviss og frá árinu 2010 hafa Svisslendingar sem staddir eru í öðrum löndum getað greitt atkvæði í almennum kosningum í heimalandi sínu með rafrænum hætti. Rafrænar kosningar hafa verið prófaðar í fleiri löndum og eins og gengur hafa komið upp vandamál, sem vafalaust verða leyst.

Innan Evrópusambandsins er nú í gangi viðleitni til að auka þátttöku almennra borgara í tillögugerð og ákvarðanatöku á vettvangi þess sem heimilar m.a. rafræna fundi, sem eru eins konar samfélagsþing á netinu.

Þetta er áhugaverð hugmynd-samfélagsþing á netinu.

Að lokum þetta:

Mín sannfæring er sú, að pólitík af þessu tagi höfði til fólksins í landinu og mundi gjörbreyta stöðu Sjálfstæðisflokksins meðal kjósenda ef flokkurinn og málsvarar hans tækju upp markvissa baráttu fyrir beinu lýðræði.

Valdið til fólksins á að mínu mati að verða kjörorð þess flokks, sem frá upphafi hefur umfram aðra staðið vörð um frelsi, skoðanafrelsi og tjáningafrelsi og athafnafrelsi þegnum samfélagsins til handa.

Valdið til fólksins-Sjálfstæðismenn!